नंदुरबार जिल्ह्याच्या रब्बी हंगामाला शाश्वत तंत्रज्ञानाची दिशा; २१ गावांत ‘शेतकरी क्षेत्रीय दिना’चा यशस्वी प्रयोगउत्पादन खर्च कमी करून जमिनीचे आरोग्य जपण्याचा ‘AFARM’ पॅटर्न; पीक संरक्षण, सेंद्रिय निविष्ठा आणि सिंचन व्यवस्थापनावर प्रत्यक्ष बांधावर मार्गदर्शन

विशेष अंकासाठी किंवा ‘क्षेत्रीय विशेष’ (Regional Special) पानासाठी अत्यंत सविस्तर, तांत्रिक माहितीने परिपूर्ण आणि विश्लेषणात्मक लेख खालीलप्रमाणे आहे. या लेखात धोरणात्मक निर्णय, तांत्रिक बारकावे आणि क्षेत्रीय यशोगाथा यांचा संगम साधला आहे.

नंदुरबार जिल्ह्याच्या रब्बी हंगामाला शाश्वत तंत्रज्ञानाची दिशा; २१ गावांत ‘शेतकरी क्षेत्रीय दिना’चा यशस्वी प्रयोग
उत्पादन खर्च कमी करून जमिनीचे आरोग्य जपण्याचा ‘AFARM’ पॅटर्न; पीक संरक्षण, सेंद्रिय निविष्ठा आणि सिंचन व्यवस्थापनावर प्रत्यक्ष बांधावर मार्गदर्शन

नंदुरबार (विशेष प्रतिनिधी):
बदलत्या हवामानात शेती करणे हे एक मोठे आव्हान बनले आहे. वाढते तापमान, अनिश्चित पाऊस आणि कीड-रोगांचा वाढता प्रादुर्भाव यांमुळे उत्पादन खर्च वाढत असून निव्वळ नफा घटत आहे. या पार्श्वभूमीवर, ‘ॲक्शन फॉर ॲग्रिकल्चरल रिन्यूअल इन महाराष्ट्र’ (AFARM), पुणे संचलित एकात्मिक ग्रामीण विकास प्रकल्पाने (IRDP) नंदुरबार तालुक्यातील २१ गावांत ‘रब्बी शेतकरी क्षेत्रीय दिन’ (सत्र २) आयोजित करून शाश्वत शेतीचा एक नवा वस्तुपाठ मांडला आहे.
या उपक्रमात प्रकल्प व्यवस्थापक प्रदीप साळवे, कृषी विस्तार अधिकारी रोहित लोहार आणि कृषी अधिकारी शिवाजी पावरा यांनी शेतकऱ्यांना केवळ तांत्रिक ज्ञान दिले नाही, तर ते प्रत्यक्ष कृतीत कसे आणावे याचे मार्गदर्शन केले.
नियोजनाची व्याप्ती: २१ गावांचे तीन क्लस्टरमध्ये सूक्ष्म व्यवस्थापन
प्रकल्पाची व्याप्ती आणि प्रत्येक गावाला मिळणारा वेळ विचारात घेऊन, संपूर्ण क्षेत्राचे तीन क्लस्टरमध्ये विभाजन करण्यात आले होते.
क्लस्टर १: जळखे, रनाळे, काळंबा, वडाझाकण, पावला, कोठडे व वाघसेपा.
क्लस्टर २: खैराळे, वाघाळे, सुतारे, हरिपूर, अजेपूर, नवागाव व श्रीरामपूर.
क्लस्टर ३: लोय, वेळावद, भवानीपाडा, मालपूर, आर्डीतारा, वसलाई व भांगडा.
या क्लस्टर पद्धतीमुळे प्रत्येक गावातील स्थानिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित करणे सोपे झाले.
पीक व्यवस्थापन: गव्हापासून कांद्यापर्यंतचे तांत्रिक बारकावे
क्षेत्रीय दिनाचे मुख्य सूत्र हे ‘थेट शेत पाहणी’ हे होते. प्रकल्प व्यवस्थापक प्रदीप साळवे यांनी गहू, हरभरा आणि कांदा या पिकांच्या आरोग्य पत्रिकेवर भर दिला. पिकांमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता (उदा. झिंक, फेरस, बोरॉन) कशी ओळखावी आणि योग्य वेळी तिचे निवारण कसे करावे, हे त्यांनी शेतकऱ्यांना दाखवले. पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पाणी व्यवस्थापन न केल्यास उत्पादनात कशी घट येते, याचे तांत्रिक विश्लेषण त्यांनी मांडले.
जमीन आरोग्य आणि अल्प खर्चिक खत व्यवस्थापन
कृषी अधिकारी शिवाजी पावरा यांनी जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी सेंद्रिय खतांचा आग्रह धरला. त्यांनी केवळ रासायनिक खतांवर अवलंबून न राहता ‘खर्च कमी, उत्पादन जास्त’ या सूत्रावर भर दिला.
जीवामृत व शेणकाला रबडी: जमिनीतील उपयुक्त जीवाणूंची संख्या वाढवण्यासाठी याचे प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक दाखवण्यात आले.
S-9 कल्चर आणि नाडेप कंपोस्ट: शेतातील काडीकचऱ्याचे खतात रूपांतर करून निसर्गचक्र टिकवण्याचे आवाहन करण्यात आले.
हिरवळीची खते: जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी ताग किंवा धैंचा यांसारख्या पिकांचा अंतर्भाव करण्याचे महत्त्व स्पष्ट केले.
एकात्मिक कीड नियंत्रण (IPM): रासायनिक फवारणीला जैविक पर्याय
कृषी विस्तार अधिकारी रोहित लोहार यांनी कीड नियंत्रणातील ‘आर्थिक नुकसान पातळी’ (ETL) या संकल्पनेवर विशेष भर दिला. “फवारणी कधी करावी आणि कधी टाळावी, हे समजल्यास शेतकऱ्यांचे हजारो रुपये वाचू शकतात,” असे त्यांनी नमूद केले.
भांगडा येथील प्रगतशील शेतकरी सुनील वसावे यांच्या शेतात किडींना नैसर्गिकरीत्या रोखण्यासाठी विविध सापळ्यांचे प्रदर्शन करण्यात आले.
सापळ्यांचे प्रकार: रसशोषक किडींसाठी पिवळे आणि निळे चिकट सापळे, पतंगांसाठी फेरोमोन ट्रॅप्स आणि प्रकाश सापळे.
जैविक अर्क: दशपर्णी अर्क, लसूण-मिरची अर्क आणि निंबोळी अर्काची निर्मिती प्रक्रिया आणि वापराचे तंत्र शेतकऱ्यांनी प्रत्यक्ष अनुभवले.
प्रगतशील शेतकरी सुनील वसावे यांची यशोगाथा
भांगडा गावचे शेतकरी सुनील वसावे हे या प्रकल्पातील एक अग्रगण्य नाव. त्यांनी आपल्या शेतात या सर्व शाश्वत पद्धतींचा अवलंब केला आहे. वसावे म्हणतात, “पूर्वी आम्ही कीड दिसली की लगेच महागड्या औषधांची फवारणी करायचो. पण आता दशपर्णी अर्क आणि पक्षीथांब्यांच्या वापरामुळे खर्च कमी झाला आहे आणि पिकाची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती वाढली आहे. AFARM च्या या उपक्रमामुळे आम्हाला शेतीकडे बघण्याचा एक व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन मिळाला आहे.”
सिंचन आणि डिजिटल तंत्रज्ञान
पाणी नियोजनासाठी ठिबक, तुषार सिंचन आणि आधुनिक रेन पाईप तंत्रज्ञानाचा वापर करून पाण्याची ८० टक्क्यांपर्यंत बचत कशी करता येईल, याचे मार्गदर्शन करण्यात आले. तसेच, हवामानाचा अंदाज आणि बाजारभाव मिळवण्यासाठी केंद्र व राज्य सरकारच्या विविध कृषी मोबाईल अ‍ॅप्सचा वापर शेतकऱ्यांनी कसा करावा, याचे प्रशिक्षणही देण्यात आले.
निष्कर्ष: शाश्वत शेतीकडे वाटचाल
नंदुरबार जिल्ह्यातील या २१ गावांनी शाश्वत शेतीचा जो मार्ग निवडला आहे, तो इतर तालुक्यांसाठीही दिशादर्शक ठरणार आहे. रासायनिक शेतीकडून सेंद्रिय आणि एकात्मिक शेतीकडे जाण्याचा हा प्रवास शेतकऱ्यांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. AFARM च्या माध्यमातून मिळालेले हे तांत्रिक बळ भविष्यात जिल्ह्यातील शेतीला एका नव्या उंचीवर नेऊन ठेवेल, यात शंका नाही.

​”शेतकऱ्यांनी केवळ पारंपरिक पद्धतीवर अवलंबून न राहता प्रत्यक्ष निरीक्षणातून आणि आधुनिक शाश्वत तंत्रज्ञानातून शेती केली पाहिजे. उत्पादन खर्च कमी करून उत्पन्नात दीर्घकालीन वाढ करणे हेच आमचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.”
— रोहित लोहार, कृषी विस्तार अधिकारी, अफार्म नंदुरबार

फोटो –

1. जीवामृत प्रत्येक्षित दाखवतानाचे छायाचित्र.
2. गहू पिकाची प्रत्येक्ष शेतात माहिती देतानाचे छायाचित्र.
3. रोहित लोहार कृषी विस्तार अधिकारी. अफार्म नंदुरबार.